طرح های اقتصادی بی بدیل

یکی از نگرانی های من درباره ی طرح کروبی-نیلی برای توزیع درآمد نفت "بی بدیل" بودن آن است.(1) تا جایی که من اطلاع دارم مشابه این طرح در هیچ کجای دنیا اجرا نشده است. پیشنهادکنندگان این طرح با تمرکز بر پاره ای از دغدغه های خود و بدون توجه کافی به تجربیات سایر کشورها و نیز علم اقتصاد، مشکل ایران را مشکلی منحصر به فرد ارزیابی کرده اند که نیاز به راه حلهای خارق العاده و منحصر به فرد دارد.

نگاه به نفت به عنوان یک "مشکل"، که در گفته های طراحان و حامیان توزیع پول نفت مشهود است (2)، ساده سازی موضوع عقب ماندگی اقتصاد ایران است. امروز نفت شاید تنها مزیت اقتصادی در کشور ماست که با وجود دولتی به غایت بی عرضه و وضعیت اسفناک بهره وری بنگاه های اقتصادی، هنوز از بسیاری از کشورها مصرف سرانه ی بالاتری داریم. نروژ، امارات، و کانادا مثالهایی هستند که نشان می دهد داشتن منابع طبیعی عظیم لزوما منجر به عقب ماندگی اقتصادی نمی شود. از آن طرف پاکستان نمونه ی کشوری است که بدون این که دچار "مشکل نفت" باشد وضعیت سیاسی و اقتصادی اسفناکی دارد. نباید فراموش کرد که سطح بالای تحصیلات، کیفیت نسبی بهداشت عمومی، و مواردی از این قبیل در ایران به خاطر دسترسی به درآمدهای نفتی بوده است.

به نظر من مشکل اقتصاد ایران نه یک مشکل منحصر به فرد بلکه مشکلی کلاسیک و رایج در دنیاست، و آن دولتی بودن اقتصاد است. ضمن این که دولتی بودن اقتصاد و درآمدهای نفتی لازم و ملزوم یکدیگر نیستند. لازم به یادآوری نیست که حتی برخی از کشورها با برخورداری از کمترین سطح منابع طبیعی دارای اقتصادی کنترل شده و دولتی هستند. پخش درآمدهای نفتی میان مردم لزومن از دخالت دولت در اقتصاد نمی کاهد چرا که دولت می تواند با افزایش مالیاتها و وضع قوانین ضد بازار آزاد به کنترل بازارها ادامه دهد.

بی بدیل تر از طرح کروبی-نیلی، طرح کروبی-نجفی برای تاسیس بیمه ی تحصیلی است. طبق این طرح دانش آموزان می توانند با خرید بیمه ی تحصیلی در صورت قبولی در دانشگاه (چه آزاد و چه دولتی) از بیمه کننده کمک هزینه ی تحصیلی دریافت کنند.

بیمه، طبق تعریف، سازوکاری برای به اشتراک گذاشتن ریسک است. این سازوکار در صورتی مفید واقع می شود که تنها برخی از بیمه شدگان در نهایت شرایط استفاده از مزایای آن را داشته باشند. در مورد بیمه ی تحصیلی، فکر می کنید چند درصد از دبیرستانی ها در رابطه با قبولی در دانشگاه با ریسک قابل توجهی روبرو هستند؟ مسلمن دانش آموزانی که به فکر دانشگاه رفتن نیستند و یا اصلن برای خود بخت قبولی قایل نیستند حاضر به خرید بیمه نخواهند شد. برای سایر دانش آموزان هم که بالاخره یک دانشگاه پیدا می شود و بیمه کننده باید نهایتن به همه ی بیمه شدگان هزینه ی تحصیل پرداخت کند. بدیهی است در این صورت حق بیمه باید حداقل برابر هزینه ی تحصیل باشد! البته در این طرح بخشی از حق بیمه را دولت پرداخت خواهد کرد ولی در هر صورت این طرح را نمی توان "بیمه" نامید. این طرح در واقع پرداخت هزینه های تحصیلی توسط دولت است.

طرح کروبی-نجفی وقتی در کنار طرح کروبی-نیلی قرار می گیرد تصویری ناموزن تر به دست می دهد. طبق طرح کروبی-نیلی درآمدهای نفتی مستقیما به مردم می رسد و در نتیجه برای تامین هزینه های طرح بی بدیل بیمه ی تحصیلی لازم است که مالیاتها افزایش پیدا کند. لذا به نظر می رسد طرح جدید گروه کروبی در خوشبینانه ترین حالت نشان از عدم پایبندی ایشان به کوچک کردن دولت دارد. هرچند با نگاهی واقع بینانه تر این طرح را می توان صرفن به تلاشی برای جلب نظر رای اولی ها تعبیر کرد.

تا کنون متاسفانه هیچ کدام از طرحهای اقتصادی کروبی را متناسب با مشکلات کشور ندیده ام ولی از باب انصاف باید گفت که کروبی نسبت به سایر کاندیداها در این زمینه تلاش بیشتری کرده است و افراد قابل اعتمادتری (از جمله عبدی، نیلی، و کرباسچی) را در گروه خود جذب کرده است.

پی نوشت:

1- عباس عبدی در مقاله ای این طرح را طرحی بی بدیل خوانده است.

2- ر.ک. منبع بالا.